Idziesz przez łąki lub las, spoglądasz i wiesz: to jest roślina trująca, a tamta jadalna, bo tej kwiaty są np. czerwone, a tamtej żółte. Niestety, natura tak nie działa.
Jej nie obchodzi, czy się nakarmisz, czy otrujesz, więc nie zostawia jasnych wskazówek: halo, to ja, roślina, nie jedz mnie, bo jestem trująca, albo: halo, możesz mnie zjeść.
Bo cel, dla którego rośliny wkładają mnóstwo energii, by wyprodukować toksyny, nie jest nastawiony na człowieka, ale na ich przetrwanie i ekspansję w danym środowisku.
Czy jednak, nie mając botanicznej wiedzy, jesteś zupełnie bezradny w odróżnieniu tego, co bezpieczne, od tego co, stwarza zagrożenie?
Niezupełnie. Choć nie ma jednej, konkretnej cechy, np. barwy, która pozwalałaby w prosty sposób odróżnić rośliny trujące od nietrujących, to są pewne tendencje.
Jestem gorzka!
Najbardziej rozpowszechniony sygnał, jaki daje roślina trująca: nie jedz mnie! – to gorzki smak. Wiele silnie trujących roślin zawiera bowiem toksyczne alkaloidy o gorzkim smaku: np. lulek czarny (Hyoscyamus niger), ciemiężyce (Veratrum), czy tojad (Aconitum).
To nie przypadek. Gorycz ma zniechęcać zwierzęta do ich zjadania. Gorycz zniechęca także człowieka od konsumpcji gorzkich roślin. Nie przez przypadek.
Ludzki język posiada aż około 25 różnych typów receptorów smaku gorzkiego (dla porównania – słodki smak obsługuje właściwie jeden główny kompleks receptorów). Dlaczego jesteśmy tak wyczuleni na gorycz? Ponieważ ewolucyjnie to była jedyna tarcza obronna przed alkaloidami, zanim powstały atlasy botaniczne.
Ale jest też haczyk. Niektóre bardzo trujące rośliny są stosunkowo mało gorzkie, a niektóre jadalne rośliny bywają bardzo gorzkie. Co więcej, niektóre rośliny silnie trujące potrafią być cudownie smaczne.
Np. takim genialnym i przerażającym przykładem jest pokrzyk wilcza jagoda. Jej dojrzałe owoce nie są gorzkie – są błyszczące, soczyste i słodkawe. To dlatego tak często dochodziło kiedyś do tragicznych zatruć u dzieci, które brały je za dzikie czereśnie czy borówki.
Ta „słodycz” pokrzyku to kolejny dowód na to, że ewolucja nie zaprojektowała toksyn pod człowieka. Co więcej, część trucizn działa już przy niewielkiej ilości, zanim smak zdąży ostrzec. Może więc lepiej nie próbuj nieznanych ci roślin, by się przekonać o ich działaniu.
A może mleczny sok?
Inną cechą mogącą sugerować toksyczność rośliny jest mleczny sok. Jeśli złamiesz łodygę i wypływa mleczny lateks – np. biały u wilczomleczy (Euphorbia) czy jaskrawożółty u glistnika jaskółcze ziele (Chelidonium majus) – warto zachować ostrożność.
Roślinny mleczny lateks często zawiera substancje drażniące, żrące lub toksyczne. Jednak nie wszystkie rośliny z mlecznym sokiem są silnie trujące, a wiele silnie trujących nie ma go wcale.
Po zapachu mnie poznacie?
Więc może zapach coś podpowie? Faktycznie, intensywny, dziwny lub nieprzyjemny zapach może być ostrzeżeniem: uwaga, jestem roślina trująca!
Ponadto niektóre trujące rośliny pachną bardzo charakterystycznie: np. lulek czarny ma odurzający, nieprzyjemny zapach, szalej jadowity (Cicuta virosa) po roztarciu też wydziela specyficzną woń.
Ale znowu – to tylko tendencja, nie prawidłowość. Bo np. – dla kontrastu – bardzo trująca naparstnica pachnie delikatnie lub prawie wcale. A ponadto jest niezwykle piękna, wręcz bajkowa.
Uroda toksyny doda?
No właśnie, piękno roślin! To chyba najbardziej przewrotna obserwacja. Wiele najgroźniejszych europejskich roślin jest wyjątkowo atrakcyjnych: wspomniana naparstnica purpurowa, tojad mocny, wilcza jagoda, wawrzynek wilczełyko zachwycają swoimi kwiatami i owocami.
I tu – być może – zapytasz: dlaczego w takim razie taki np. wawrzynek wilczełyko ma jaskrawoczerwone, kuszące owoce, skoro są śmiertelnie trujące? Dlatego, że pomaga mu to w rozprzestrzenianiu się przez ptaki, które są niewrażliwe na zawarte w nich toksyny.
Dla drozda owoc wawrzynka to pożywny, darmowy posiłek – ptak trawi miąższ, rozsiewa nasiona wraz z odchodami i tym samym pomaga roślinie w ekspansji. Toksyna zawarta w wawrzynku (dofnina) ma eliminować ssaki, które zniszczyłyby nasiona zębami.
Ewolucja więc, tworząc urodziwe kwiaty czy owoce, nie „chciała” zachwycić człowieka. Chciała przyciągać odpowiednie zapylacze lub rozsiewaczy nasion i to do nich adresowane jest piękno roślinnych trucicielek.
A jednak, gdy idąc przez łąki lub las, zachwycisz się jakąś rośliną, może uroda jej kwiatów lub owoców w pewnym sensie powinna być ostrzeżeniem: uwaga, jestem roślina trująca, nie zbliżaj się, nie próbuj, mimo że cię pociągam?
No cóż, u ludzi zewnętrzne piękno też bywa zwodnicze.
Fot. Wilczomlecz dziurawcolistny
